Монголбанк шийдвэр гаргах түвшинд улс төр, бизнесийн нөлөөллөөс ангид байж, төв банкны бие даасан байдлыг бэхжүүлэхийг онцлох болсон. Энэ нь төв банк улс төрийн богино хугацааны ашиг сонирхлоос ангид байснаар инфляцыг нам, тогтвортой түвшинд хадгалж, эдийн засгийг илүү урьдчилан таамаглах боломжтой болгодог гэсэн олон улсын чиг хандлагатай нийцтэй юм.
Гэвч бодит байдал дээр нэг зөрчил үүсэж болзошгүй. Төв банк “сайн” бие даасан, мэргэжлийн түвшинд ажилласан ч, төсвийн сахилга бат хангалтгүй, эдийн засгийн төрөлжилт, сөрөн тэсвэрлэх чадварт ахиц гарахгүй бол инфляц буурахгүй, эдийн засаг тогтворжихгүй байх эрсдэлтэй. Өөрөөр хэлбэл, төв банкны хараат бус байдал нь инфляцыг бууруулах, тогтворжуулах зайлшгүй нөхцөл боловч дангаараа хангалтгүй юм.
Харин төв банк зөвхөн бие даасан мөнгөний бодлого хэрэгжүүлэхээс гадна, нийтлэг нэг зорилгын хүрээнд (жишээ нь, инфляцыг бууруулах) төсөв, мөнгөний бодлогыг уялдуулж, бодлогын харилцан нөлөөллийг хамтад нь тооцон хамтран ажиллаж чадвал, макро эдийн засгийн илүү сайн үр дүнд хүрэх боломжтой.
Иймд энэ нийтлэлд төв банкны бие даасан байдал ямар нөхцөлд илүү сайн эсвэл сул үр дүнд хүрдэг, мөн төсөв, мөнгөний бодлогын уялдаа яагаад чухал болохыг авч үзнэ.
Бие даасан төв банк ямар нөхцөлд амжилттай үр дүнд хүрэх вэ?
Эдийн засгийг нэг бүхэл, доторх элементүүд нь харилцан нөлөөлдөг, динамик систем гэж үзвэл түүнийг удирдах, чиглүүлэх хоёр үндсэн тулгуур байдаг. Нэг талд нь төв банк буюу мөнгөний бодлого, нөгөө талд нь Засгийн газар буюу төсөв, бүтцийн (зах зээл, институцийн хөгжил) бодлого оршино.
Энэ нийтлэлд төв банкны бие даасан байдал ямар нөхцөлд илүү сайн эсвэл сул үр дүнд хүрдэг, мөн төсөв, мөнгөний бодлогын уялдаа яагаад чухал болохыг авч үзнэ.
Эдийн засгийн тогтвортой байдал нь гадаад, дотоод шокийн хүч, давтамжаас гадна эдгээр бодлого хоорондоо хэр зэрэг уялдаатай, зөрчилгүй хэрэгжиж байгаагаас ихээхэн хамаардаг.
Төв банк болон Засгийн газар нь зорилгын хувьд ялгаатай. Төв банкны үндсэн зорилго нь инфляцыг нам, тогтвортой түвшинд хадгалах, санхүүгийн болон макро эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангах бол, Засгийн газар эдийн засгийн өсөлт, ажлын байр, нийгмийн халамж, орлогын дахин хуваарилалт, нийтийн хөрөнгө оруулалт, өрийн тогтвортой байдал, улс төрийн сонгуулийн мөчлөг зэрэг олон, заримдаа хоорондоо зөрчилдөх зорилтуудыг хэрэгжүүлдэг.
Хэрэв эдгээр бодлого нэг чиглэлд уялдан ажиллавал систем харьцангуй тогтвортой, үр дүнтэй байна. Харин эсрэг чиглэлд явбал төв банкны бодлогын үр нөлөө суларч, макро эдийн засгийн тогтворжилт хангалтгүй болох эрсдэл үүснэ.
Жишээ нь, Төв банк инфляцыг бууруулах зорилгоор бодлогын хүүг өсгөж, мөнгөний бодлогоо чангаруулж байхад Засгийн газар төсвийн зарлагаа нэмэгдүүлэх эсвэл татварыг бууруулах замаар эдийн засгийг идэвхжүүлэх бодлого хэрэгжүүлбэл нийт эрэлтийн дарамт буурахгүй.
Энэ тохиолдолд төв банкны бодлого дангаараа зорилгодоо хүрэхэд хангалтгүй болж, үр нөлөө нь сул мэт харагдах боловч үндсэн асуудал нь бодлогын зөрчилдөөнд оршдог.
Төв банк инфляцыг бууруулах зорилгоор бодлогын хүүг өсгөж, мөнгөний бодлогоо чангаруулж байхад Засгийн газар төсвийн зарлагаа нэмэгдүүлэх эсвэл татварыг бууруулах замаар эдийн засгийг идэвхжүүлэх бодлого хэрэгжүүлбэл нийт эрэлтийн дарамт буурахгүй.
Монголын эдийн засгийн хувьд төв банкны бодлого дангаараа инфляц, өсөлтийн динамикийг бүрэн тодорхойлох боломж хязгаарлагдмал. Учир нь эдийн засгийн бүтэц нь салбарын хувьд хангалттай төрөлжөөгүй, уул уурхайн экспортод өндөр хамааралтай, түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэлд эмзэг, төсвийн зарлага нь мөчлөг даган өсөх хандлагатай, импортын хамаарал өндөр, валютын ханшийн дам нөлөө хүчтэй, гадаад өрийн дарамт өндөр байдаг.
Ийм бүтэцтэй эдийн засаг гадаад болон дотоод хүчтэй шокуудад ихээр өртдөг. Жишээлбэл, газрын тосны үнэ огцом өсөх, Хятад руу чиглэсэн нүүрсний экспортын үнэ унах, цар тахлын үед хил хаагдах, зэс, алтны үнэ огцом хэлбэлзэх, зудын улмаас хүнсний нийлүүлэлт доголдох, эсвэл төсвийн зарлага огцом тэлэх зэрэг шокууд макро эдийн засагт хүчтэй савлагаа үүсгэнэ.
Энэ нөхцөлд зөвхөн мөнгөний бодлогоор инфляц, эдийн засгийн хэлбэлзлийг бүрэн зөөлрүүлэх боломж хязгаарлагдмал юм.
Эмпирик судалгаанууд ч энэ эмзэг байдлыг харуулдаг. Монголын эдийн засгийн 2000–2025 оны өгөгдөлд суурилсан бүтцийн вектор авторегресс загварын шинжилгээгээр дэлхийн зах зээл дэх зэс, газрын тосны үнийн шокууд төгрөгийн нэрлэсэн ханшийн хэлбэлзлийн ойролцоогоор 60 хувийг, төсвийн татварын орлогын 59 хувийг, төсвийн зарлагын 45 хувийг, ДНБ-ийн 40 хувийг, хэрэглээний үнийн индексийн 30 хувийг тайлбарлаж байна (Gan-Ochir 2026) [1].
Энэ нь Монголын эдийн засаг гадаад шокуудад өртөмтгий, бүтэц нь харьцангуй эмзэг болохыг илтгэнэ. Түүнчлэн дотоод бодлогын хувьд төсөв, мөнгөний бодлого нь мөчлөг сөрөхөөс илүүтэй мөчлөг дагах хандлагатай байгаа нь гадаад шокийн нөлөөг улам хүчтэй болгож байна.
Үүн дээр нэмэгдээд, дотоодын логистик, нийлүүлэлтийн сүлжээ сул хөгжсөнөөс шалтгаалан мах, хүнсний ногоо зэрэг бүтээгдэхүүний үнэ улирлын шинжтэй огцом хэлбэлздэг. Энэ нь инфляцын тогтворгүй байдлыг нэмэгдүүлж, мөнгөний бодлогын нийт инфляцад үзүүлэх нөлөөг сулруулдаг.
Тухайлбал, 2009–2023 оны инфляцын задаргаанд суурилсан шинжилгээгээр инфляцын 60 орчим хувь нь нийлүүлэлтийн гаралтай шалтгаантай бөгөөд түүний ихэнх нь түр хугацааны шокуудаар тайлбарлагдаж байна (Gan-Ochir, Munkhbayar and Khosbayar 2026) [2]. Энэ нь инфляц зөвхөн эрэлтийн хүчин зүйлээр бус, нийлүүлэлтийн болон бүтцийн хүчин зүйлээр хүчтэй тодорхойлогдож байгааг харуулна.
Төсөв, мөнгөний бодлогын ялгаатай хослол, үр дагавар
A) Төсвийн давамгайлал (төсвийн сахилга батгүй бодлого+бие даасан бус төв банк). Төсвийн давамгайлал гэдэг нь төсвийн сахилга бат сул, зарлагын тэлэлт өндөр байх үед мөнгөний бодлого тухайн төсвийн хэрэгцээнд захирагдаж, идэвхтэй биш, харин дагалдах шинжтэй болохыг хэлнэ.
Өөрөөр хэлбэл, өндөр өр, төсвийн алдагдал зэрэг санхүүгийн дарамтууд нь мөнгөний бодлогын шийдвэрийг хязгаарлах эсвэл шууд чиглүүлэх нөхцөл байдал үүсдэг.
Ийм үед төв банкны үндсэн үүрэг болох инфляцыг хянах, үнийн тогтвортой байдлыг хангах зорилго нь Засгийн газрын зардлыг санхүүжүүлэх шаардлагын дараа тавигдана. Өөрөөр хэлбэл, төв банк нь үнийн тогтвортой байдлыг хамгаалахаас илүүтэйгээр Засгийн газрын өрийн үйлчилгээний зардлыг бууруулах зорилгоор бодлогын хүүг зохиомлоор бага түвшинд барих, эсвэл Засгийн газрын бондыг их хэмжээгээр худалдан авч өрийг шууд болон шууд бус байдлаар санхүүжүүлэх дарамтад ордог.
Үүний үр дагаварт инфляц өснө. Учир нь Засгийн газар татварын орлогоо нэмэгдүүлэх, зардлаа танах замаар төсвийн тэнцвэрийг хангахын оронд их хэмжээний алдагдал хуримтлуулж, түүнийг төв банкаар шууд санхүүжүүлэх эсвэл өрийн хэмжээ тасралтгүй өсөх нөхцөл бүрдүүлдэг.
Үүний улмаас зах зээлд ирээдүйд мөнгө хэвлэлтээр өрийг санхүүжүүлэх магадлалтай гэсэн хүлээлт бий болж, энэ нь өнөөдрийн инфляц болон инфляцын хүлээлтийг зэрэг өсгөдөг. Өөрөөр хэлбэл, төсвийн бодлого шаардлагатай тохируулгыг хийхгүй нөхцөлд үнийн түвшин эцэстээ Засгийн газрын өрийн тогтвортой байдлыг хангах хэмжээнд хүртэл өсөх шаардлагатай болдог.
Үүнийг Sargent болон Wallace (1981) нар “таагүй монетарист арифметик” хэмээн тодорхойлсон бөгөөд энэ логикоор инфляц нь зөвхөн мөнгөний бодлогоор бус, төсвийн тогтвортой байдлын шаардлагаар мөн тодорхойлогдоно.
Ийнхүү үнийн түвшин өсөх нь Засгийн газрын өрийн бодит ачааллыг бууруулж, өр-ДНБ-ий харьцааг бууруулах нэг механизм болж хувирдаг. Өөрөөр хэлбэл, төсвийн хэт тэлэлтээс үүдэлтэй өрийн тогтворгүй байдлыг ард иргэдийн худалдан авах чадварын бууралтаар буюу инфляцаар “шийдэх” хэлбэр үүснэ. Энэ хандлагыг “үнийн түвшний төсвийн онол” тайлбарладаг.
Сэтгэгдэл бичих